Narrator 2 Адам жумыс ислеп атырма, оған кредит береди. Жумыстан босап қаладыма, дайым айлық түсип түрмайдыма, банк хәмме креитлерди бикар қылады. Соның ушын америкадағы көп қартайған адамлар, қартайған адамларды сақлайтуғын үйлерде жасайды, хәм олардың үстиндеги кийимлерден басқа хеш нәрсеси жоқ. Бул хаққында америкалық бизнесмен Роберт Кийосаки өз китабында тереңрек жазған. Мен бул менен ақшаны жаман, одан узақ жүриң, деп атырған жоқпан. Мен мынаны айтпағшыман, бизнести ақша менен емес, билим, үқыплылық, тәжрибе хәм уақтыңызды ислетип баслау керек. Ақшаны болса, кинен өкинбейтуғын мүғдар да, тек керек уақыт бизнеске ислеткен жақсы. Ең жақсысы ойлаған бизнесиңизди ямаса жумысыңызды хеш қандай қәрежетсиз баслауға хәрекет қылың. Егер бир жумыс баслау ушын жүдә көп муғдардағы ақша талап қылынса, демек бул жумыс жөбасы жақсы ойлап шығылмаған.

Narrator 1 Ең жақсы вариант болса, улыума ақша ислетилмей басланған бизнес. Сондай қылып, тек қалтаңдағы ақша менен басланған жумыстан алынған пайдаңызды басқа бир бизнеске ЖҮДӘ КЕРЕК болса ислетиуиңиз жумысыңызды және де пайдалырақ болыуын тәмийнлейди. Бирақ сонда да бари бир нолден баслаған, яғный сезилерли болмаған, кем муғдардағы ақша менен баслаған артық. Роберт Кийосаки өзиниң китабында қандай қылып бир бизнесини баслағаны хаққында жазады. Сол уақытта ол миллионер болыуына қарамастан, бул жумысты кишкене ақша менен хәм қатаң контроль астында баслаған. Бир неше жыл алдын неге олар өзлерин буншама қыйнап, кишкене муғдардағы ақша менен, бир нәрселерди ойлап тауып, жумыс жерин оргтехника менен тәмийнлегенлери ақлыма сыйдыра алмағанбан.

Narrator 2 Ҳәзир болса мен оларды жүдә жақсы түсинемен. Егер сизде хәзирги уақытта өз бизнесиңизи баслау ушын қәлеу болса, бирақ өзиңиздиң жетерли ақшаңыз болмаса, бул исти бүгинниң өзинде баслау керек. Бул дегени ислеп түрған жумысыңызды таслап, болды мен бүгиннен баслап бизнесменмен, дегени емес. Жумысты “кишкене қыйыншылықтан” баслаң, өзиңизде бар ақша менен жумысыңыздан бос уақыт әмелге асырың. Егер сизде 10 доллар болса, оны 20 доллар қылыу жолын тауың, кинен 40 доллар болса, 80 қылыу жолын. Егер сизге 10 долларды 20 ға көбейтиу қыйыншылық туудырмаса, 10 000 долларды 20 000 доллар қылыу бул ауыр мәселе. Бул жерде пайда да көбирек, бирақ жоғалтыу да көбирек болыуы мүмкин. Кредит алып, бизнес баслайтуғынлар, жүдә үлкен тәуекелшилер. Хәр бир хәрекетти ойлап ислеуге не жетсин, егер жумысыңыздың рауажланып кетиуине көзиңиз жетсе ғана тәуекел қылың. Усы менен қәдирли тыңлаушы тууысқанлар өз эфиримизди тамамлаймыз, Хош сау саламат болың!

A’lbette ha’zirgi ku’ni tu’yirli, jaqsi ayliq to’leytug’in jumisqa iye boliw biraz qiyin. Biraq Qudayg’a imkansiz na’rsenin’ o’zi joq. Ha’mme waqit Qudayg’a ibadat etip, Odan sorawg’a ha’m Qudaydin’ jolinan ju’riwge u’yreniwimiz lazim. Doslar, bunday waqitta Qudayg’a bilay duwa etin’: “Aspandag’i Qudayim, O’zin’ bizlerge tirisqaqliq penen jumis islewge ku’sh ber. Usi arqali Sag’an xizmet eteyik ha’m shan’arag’imizdi hadal miynetimiz benen bag’ayiq”.

Jaratilis kitabinda Faraon Putifar Yusupke u’lken juwapkershilikli jumis tapsiradi. Faraon Yusupke u’yin isenip tapsiriwdan aldin, onin’ qanday ulli iygiliklik penen jumis isleytug’inin ha’m ku’shli xarakterli adam ekenligin payqag’anina gu’nanimiz joq. Sonin’ ushin da qanday jerde jumis islesekte, usi jumisti pitirsem boldi, qalg’ani bir ga’p bolar degen ma’qsette emes, kerisinshe etip atirg’an jumisin’izdi Quday ushin qilip atirg’anday taza ha’m jaqsi tu’rde qiliwdi u’yreniwimiz kerek.

Sonda jumis beriwshide bizlerge qarata isenim ha’m qanig’iw payda boladi. Menin’ bir dostim shan’arag’i menen Amerikada jasaydi. Onin’ alti perzenti bar. Ortanshi uli ata-anasina ja’rdem beriw ma’qsetinde mektepten bos waqitlari birewlerdin’ u’yinde sho’p orip pul tabadi eken. Bunday jumis tu’ri Amerika Qurama shtatlarinda en’ to’men jumislardin’ biri bolip tabiladi. Biraq sog’an qaramastan sol bala jumisin taza ha’m hadal qilg’ani ushin basqa qon’silari ko’rip oni jumisqa shaqiradi eken.

Aytajag’imiz, bul kishkene dostimiz qilg’an jumisinan ha’mmenin’ kewilleri toladi. Muxaddes Kitapta 1 Salonikalilar 4: 1-12 ayatlarda: “…tinish o’mir su’riwdi, o’z-o’zin’izge kewil bo’liwdi ha’m qollarin’iz benen miynet etiwdi ma’qset etip qoyin’lar. Solay etip, ja’ma’a’tten tis adamlardin’ aldinda hu’rmet-izzetke erisesizler ha’m hesh kimnen g’a’rezli bolmaysizlar” dep aytilg’an. A’sirese, shopanlarimizda ha’m jumis islep ha’m xizmetlerin de alip barsa, bul ko’p na’rselerge paydali ha’m jaqsi misal bolar edi dep oylaymiz. Quday ha’r birewimizge danaliq bersin qa’dirli doslar. Ja’ne Danaliq radiosinda ushirasqansha saw-salamat bolin’.

Misali, qandayda bir ma’mleketke jipek yamasa paxta alip barip basqa na’rselerge almastirg’an, satip, ornina basqa na’rse alip ma’mleketimizge a’kelip biznes qilg’an. Ha’zirgi ku’ni de tap usinday sawda etetug’in doslarimiz aramizda ju’da ko’p. Qudayg’a shu’kir usi doslarimiz xalqimizdin’ pu’tkil mu’ta’jliklerin qandiriwg’a ha’reket etip atir. Bunday a’jayip xizmetten bolsa biznesmenlerdin’ o’zlerinin’ de ha’m basqalardin’ da kewilleri toq. Endi usi jerde bir a’hmiyetli soraw payda boladi. Ha’zirgi ku’ni biznes ju’ritip atirg’an doslarimizdin’ ha’mmesi de hadal is alip barip atir ma? A’lbette bul sorawg’a juwap beriw biraz qiyin. Sebebi bizler hesh kimdi qapa qiliwdi qa’lemeymiz.

Biznes ju’rgizip atirg’an doslarimizdin’ da arasinda hadaliqqa umtilip ha’reket etip atirg’an doslarimiz da ko’p dep u’mit etemiz. Ko’pshiliktin’ pikirlerinshe hadal biznes etip bolmaydi. Onin’ sebebi birewler arzan alip, qimbat satiwdi qa’lese, ja’ne basqa birew ko’birek payda aliwdi qa’leydi. Na’tiyjede bir-birlerin aldawg’a ha’reket etedi. Xalqimizdin’ arasinda bir a’jayip ga’p bar. Hadalliq bereket alip keledi dep aytadi. Eger ha’r bir adam o’z biznesine hadal boliwg’a ha’reket etse Quday sonday biznes ju’rgiziwshilerdi bereketlep, alip baratirg’an jumislarin jarilqaydi. Eger ha’r bir biznesmen satip aliwshilarg’a qarata iras, shin bolsa, o’zlerinin’ satip aliwshilarin ja’nede ko’beytedi.

Misali, bir adam qandayda bir du’kannan aldang’an bolsa, ekinshi ma’rte ol du’kang’a qaytip kiriwdi ha’m bir na’rse satip aliwdi qa’lemeydi. Ha’m basqa tanislarina da sol du’kandag’i aldawlardi aytip olardin’ da kewillerin suwitiwg’a ha’reket etedi. Ha’r bir adam qilip atirg’an biznesinde Qudaydin’ aldinda hadal boliwg’a ha’reket etiwi lazim. Ba’lkim satip aliwshilardi aldawi mu’mkin biraq Qudaydan hesh na’rseni jasirip bolmaydi.

Sebebi Qudaydan hesh kim hesh na’rseni jasira almaydi. Doslar, bir eslep ko’rin’, Muxaddes Kitapta Qudaydi aldap o’z abiroyi ushin bayig’an adamdi esitkensiz be. Ha’r birewimiz etken islerimiz ushin waqiti kelip qashan bolmasin Onin’ aldinda juwap beremiz. Biznes ju’ritiwshi doslarimiz, ju’mislarin’izg’a a’wmet tileymiz, hadalliq sizlerdi hesh qashan taslap ketpesin.

Shini menen pul ha’mmemizdin’ jasawimizdi o’zgerttiredi. Biraq adamnin’ pulg’a bolg’an mu’na’sa’beti onin’ o’mirge ha’m adamlarg’a bolg’an mu’na’sa’betine ta’sir etedi. Adamnin’ pulg’a bolg’an qarim-qatnasi onin’ balalig’inan payda boladi. Ata-analar o’zleri bilmegen tu’rde balalarina pul haqqinda pikirlerin sin’diredi. Misali qiynalip, awir miynet sebepli pul tabip atirg’an a’keler balalarina: “Pul talda o’speydi, oni qiynalip tabasan’”, dep u’yretedi.

Qiynalmay pul tabip atirg’an shaqqan ata-analar: “Pul tabiw qiyin emes, en’ a’hmiyetlisi qay jerden pul shig’iwin bilsen’ boldi”, dep u’yretedi eken. Geybir ata-analar bolsa “Baxitti ha’m den-sawliqti pulg’a satip ala almaysan’” – dep aytadi. Tag’i basqa ata-analar “Pul jawizliqti tuwdiradi, pulg’a kewil qoyiw Qudaydan uzaqlastiradi. Pul iyesinin’ biyishke bariwina tosqinliq etedi”- dep pikir bildiredi. Qullas ata-analardin’ pulg’a bolg’an qarim-qatnasi balasina da o’tedi eken. Pul haqqinda tuwri pikirleytug’in adamlar ju’da az.

A’lbette pulg’a baxitti, muhabbatti ha’m den-sawliqti satip ala almaymiz. Puli az adamlar da baxitli boliwi, muhabbatqa toli o’mir jasawi mu’mkin. Shini menen pulg’a kewil qoyiw, adamdi iseniminen uzaqlastiradi. Muxaddes Kitapta Iysa Masiyx bilay deydi: “Hesh kim eki xojaying’a xizmet ete almaydi. Sebebi ol birewin jek ko’rip, ekinshisin jaqsi ko’redi yamasa birewine sadiq bolip, ekinshisine itibarsiz qaraydi. Sizler ha’m Qudayg’a, ha’m bayliqqa birdey xizmet ete almaysizlar” (Mark 6:24).

Adamnin’ pulg’a bolg’an qarim-qatnasi Qudaydin’ na’zerinde de tuwri boliwi kerek. Pul baxit keltire almaydi eken, biraq onin’ joqlig’i da adamdi aldin’g’idan da baxitli etip qoymaydi. Pul menen duris qarim-qatnasta bolg’an insan oni jamanliq jolinda isletpeydi. Jaqsi qollardag’i pul iyesine ha’m a’tirapindag’ilarg’a jaqsiliq keltiredi. Ko’pshiliktin’ oylag’aninday pul jawizliq orayi emes, kerisinshe pulg’a o’sh boliw jawizliq orayi boladi eken.

Adamnin’ pulg’a bolg’an mu’na’sa’beti onin’ qanday jasawina, qansha pul tabiwina da ta’sir etedi. Ha’dden tis pulg’a berilgen adamlar, hu’rmet, miyir, jaqsiliq siyaqli sezimlerden uzaq boladi. Puldi jawizliq orayi, puldin’ ko’pligi adamg’a ziyan keltiredi, dep bilgenler, az pul tabip zorg’a ku’nin ko’redi. Bul eki jag’day da tuwri emes. Puldi Qudaydin’ siyi dep biliw lazim. Biraq oni o’mirdin’ bas ma’qseti etip qoyiw da kerek emes. Siz jaqsi jasawin’iz ushin jeterli pul tabiwg’a qa’dirsiz.

Quday bergen ku’shti, uqipliliqti shan’arag’in’izg’a jeterli tu’rde pul tabiwina jumsan’. Biraq ma’qsetin’iz tek g’ana pul tabiw bolip qalmasin qa’dirli doslar.

Kelin’, bul haqqinda 2011 jilda Neyu York jurnalinda shiqqan maqalani oqip bilip alamiz. Maqalada jaziliwinsha, Koka-kola ishimliginin’ retsepi 125 jil dawaminda sir bolip saqlanip kelyatirg’an eken. Bul ishimliktin’ tayarlaniwi Koka-kola marketinktin’ rejesinin’ a’hmiyetli bo’legi esaplanadi. Sol maqalada jaziliwinsha bul gazli ishimlikke salinatug’in jeti ingredientler Koka-kola birinshi ma’rte 1886 jili tayarlang’aninan berli o’zgermegen eken. Adamlardin’ aytiwinsha ha’zirgi ku’ni Koka-kolanin’ tayarlaniwin tek g’ana eki adam biledi eken. Bul adamlar Koka-kola kompaniyasinin’ a’hmiyetli direktorlari bolip esaplanadi.

Amerikanin’ taniqli radio baslawshisinin’ aytiwinsha bu’gin Koka-kola ishimliginin’ siri ashilg’an eken. Sol radio esittiriwinin’ baslawshisi Ira Glas tayarlaniw usili jazilg’an qag’azdin’ nusqasin tabip alg’anin aytqan edi. Adamlar bul usildin’ negizgi nusqasi Atlanta bankinda saqlanadi dep oylaydi eken. Bunday a’jayip gazli ishimlikti kim oylap tapqanin bilesiz be? Atlantik ximik Jon Pemberton birinshi ma’rte 1887 jili Koka-kolani islegen. Sol jili bul usildi bir biznesmenge satqan. Qatti shaqqan ha’m aqilli biznesmen, tayarlaw usili jazilg’an qag’azdi bankqqa qoyg’an. Radio baslawshi Ira Glas bul retseptti ja’miyetlik gazetalardin’ eski nusqalarinda basqa bir na’rseni izlep atirg’aninda tawip alg’an. Ol izlep atirg’an waqiya jazilg’an gazetanin’ ishki betinde bul ishimliktin’ tayarlaniw usilin ko’rip qalg’an.

Bul kishkene mag’liwmat Jon Pembertonnin’ dosti R.R Evansdin’ ku’ndeliginen aling’an edi. Ira Glas awladdan a’wladqa o’tip kelyatirg’an ku’ndelikti izlep tapqan. Solay etip, sonday taniqli ha’m ha’zirgi waqitta sirli bolg’an bul ishimliktin’ ishine neler salinadi eken? Og’an Kola tereginin’ japirag’indag’i ekstraklar, kofeyin, ju’da ko’p miqdarda qum sheker, layim sherbet, vanilin ha’m karamel salinadi eken. Son’ og’an ja’ne jeti iyis ha’m ta’m beretug’in na’rseler salinadi. Og’an spirtli, alti tu’rli may, apelsin, limon, muskat tuqimi, koriandor, neroli ha’m dolchin maylari salinadi. Bul formula Mark Pendergrastin’ Koka-kola tariyxi haqqinda jazg’anlari menen qatti uqsaydi. Koka-kolanin’ tayarlaniwinin’ usili 100 jil dawaminda o’zgermegen boliwi mu’mkin emes. Sog’an qaramastan onin’ tayarlaniw usili elege shekem sir bolip kelyatir.

Sizde de hesh kimnin’ oyina kelmegen a’jayip pikir bar ha’m oni a’melge asiriw arqali o’z biznesin’izdi baslamaqshisiz be? Isbilermenlik biznes ideadan baslanadi. Biraq biznes-ideanin’ o’zi qanaatlandiratug’in na’tiyje beriwshi biznes ushin jeterli emes. Bul ideani da a’melge asiriw ushin finans kerek. Biznes baslaw ushin biznes reje tu’ziw sha’rt. Eger u’lken mug’darda finans bolg’an jag’dayda da, isti rejesiz a’melge asirip bolmaydi. Banktan kredit ha’m aliw mu’mkin, onin’ ushin da, bankqa biznes rejen’izdi ko’rsetiwin’iz sha’rt boladi.

Biznes reje o’zi ne? Ol firmanin’ o’z isin qalay baslawi, qalay islep shig’ariwi, jaqsi ju’rgiziw ha’m tovardi bazarg’a alip shig’iwi, qanday texnologiyalardan paydalaniwi, qashan da’slepki paydasin aliwi, finans da’rejesi ha’m payda ko’riwi, o’z-ara jarisiwshiliq gu’resinde jen’ip shig’iw kibi ko’rsetkishlerdin’ plani berilgen hu’jjet bolip esaplanadi. Ol ka’rxana, firma ha’m kompaniyanin’, sonin’ menen birge, topar ag’zalarinin’ tiykarg’i ma’qsetin ha’m waziypalarin belgilep beredi. Basqasha etip aytqanda, biznes reje isbilermen ushin bir is qurali siyaqli boladi. Ol firmanin’ jumis barisin su’wretlep, firma basshilarinin’ o’z ma’qsetlerine qay da’rejede erisiwlerin, birinshi orinda istin’ paydasin qalay asiriw mu’mkinshiligin ko’resetip beredi.

Negizinde bir-birine ju’da uqsas, biraq bir-birinen sezilerli da’rejede pariq qilatug’in eki tu’sinik bar. Olar birinshi, Biznes shablonin satip aliw ha’m biznes rejege komleks xizmet iretinde buyriq beriw. Biznes-reje shabloni ma’lim bir finanstin’ ornina talapker qay jerde, qanday saliq rejiminde, qanday biznes sharayitta jaylasqanlig’i belgisiz bolg’an bir hu’jjetti aladi. Son’ buyurtpa tiykarinda biznes reje du’zdiredi. Biznes-reje du’ziwge keminde bir ayday waqit ketedi. Geyde bul istin’ barisi eki, u’sh aylap ha’m soziliwi mu’mkin. Sizdin’ o’zin’izde payda bolg’an pikirdi hesh kim sizdey jaqsi bilmeydi. Sonin’ ushin biznes-reje du’zilip atirg’anda, du’ziwshi menen birge boliw ma’qsetke muwapiq boladi.

Biznes-reje tek g’ana ka’rxana tiykarlarin su’wretlep beredi. Sol sebepli biznes-reje aqirinda barliq kerekli hu’jjetlerdi qosimsha qiliw kerek. Bularg’a rezyumeler, kreditti to’ley alatug’inlig’i haqqinda mag’liwmatlar, is ha’reketin asirip bariw rejesi, Tovar ha’m xizmetler bazardin’ mayda-shu’ydesine deyin analizi, xojaliq ha’m basqa sha’rtnamalar nusqalari, sol menen birge, ijara haqqinda bolajaq qariydarlardan kepilshilik xatlari, patent ha’m tovar belgisinin’ dizimnen o’tkenligi haqqinda guwaliq beriw, birge islesiwshilik, firmanin’ dizimnen o’tkenligi haqqinda guwanamalar kiredi.

Eger biznes-rejeni basqa birewge du’zdirmey o’zin’iz du’ziwdi qa’lesen’iz, bizlerdin’ keyingi sa’wbetimizdi de o’tirip jibermen’. Danaliq.com saytimizda da sizge paydali ha’m kerek mag’liwmatlar tabiladi.

Isbilermenlik o’zi neni an’latadi? Bul so’zdin’ o’zi istin’ ko’zin biletug’inlig’in aytip turg’aninday yamasa qanday ju’misti alip baratug’inin biletug’in adam haqqinda ekenin bilsek boladi. Budan bes, on jil aldin, yaq menin’ qolimnan sawda-satiq kelmeydi dep ju’rgen doslarimiz u’lken-u’lken bizneslerdi arqayin basqarip kelmekte. Demek, Jaratqan Iyemiz adamlarg’a ha’r qiyli talant beredi ha’m siz usi talantin’izg’a jarasa is ju’rgiziwin’iz mu’mkin eken.

O’z biznesin’izdi baslaw ushin birinshi payda bolatug’in ma’selenin’ biri bul ha’rejet ma’selesi bolip tabiladi. Biraq ha’zirgi ku’nde banklar arqali qa’legen miqdarda kredit aliwin’iz mu’mkin, eger sol kreditti keyinshelik qaytip to’ley aliwin’izg’a isensen’iz.

Eger insan bir na’rseni shin ju’rekten qa’lese ha’mme waqit intilse bir ku’ni a’lbette sol na’rsege erisedi. Biznes qilip atirg’anin’izda ha’mme waqit hadal boliwg’a intilin’. Sonda ko’rip bilip turg’an Quday sizdi tag’ida jarilqaydi. Qanday da bir isti baslawin’izdan aldin ila’ji bolsa ta’jiriybesi bar adamlar menen oylasip ko’rin’. Sorastirip olardin’ islerin baqlap shig’in’. Ha’mme istin’ o’zine jarasa qiyinshiliqlari ha’m jaqsi ta’repleri boladi. Qa’dirli tin’lawshilar sizlerge o’z biznesin’izdi baslawin’izda tabislar tileymiz. Nelerdi arman etken bolsan’iz a’lbette erisiwge ha’reket etin’. Sebebi “ha’reketke bereket” degen ga’p bar. Ha’r bir baslag’an isin’izdi Jaratqan Iyemiz O’zi jarilqasin.

Sonin’ menen qa’dirli doslar esittiriwimiz usi jerde juwmaqlanadi. Sizlerdin’ pikirlerin’izdi danaliq.com ma’nzilimizde ku’tip qalamiz. Xosh saw-salamat bolin’.